ของขวัญจากฝรั่งเศสถึงอเมริกา ของขวัญแด่กัมพูชาและราชอาณาจักรไทย

แม้พื้นที่บริเวณฐานอนุสาวรีย์จะเปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าเยี่ยมชมอีกครั้งในปี 2004 แต่ก็ยังหาได้สร้างความพึงใจให้กับแอนโทนี ไวเนอร์ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรของสหรัฐอเมริกาไม่ ไวเนอร์บอกว่า การใช้วิธีปิดตายเป็นการทำลายทั้งความคิดสร้างสรรค์และจินตนาการในการแก้ปัญหาอย่างสิ้นเชิง เขาจึงเสนอให้มีการศึกษาเพิ่มเติมเรื่องข้อจำกัดทางด้านน้ำหนัก การจำกัดจำนวนนักท่องเที่ยว และการเตรียมคู่มือด้านความปลอดภัยอย่างชัดเจน อันเป็นวิธีการที่แม้จะทำได้ยากแต่ก็ยังดีกว่าการปิดตายมงกุฎ ซึ่งข้อเสนอนี้กำลังได้รับการพิจารณาอย่างจริงจังจากหน่วยงานที่ดูแลรักษาเทพีที่มีตำนานยาวนานกว่า 100 ปี

เมื่อหลุยส์ นโปเลียน โบนาปาร์ต (หลานชายของจักรพรรดินโปเลียน ที่ 1) ล้มระบอบสาธารณรัฐประชาธิปไตยและสถาปนาตัวเองขึ้นเป็นจักรพรรดิฝรั่งเศสในปี ค.ศ.1852 ความสับสนและการดิ้นรนแสวงหาเสรีภาพใหม่ได้เกิดขึ้นอย่างกว้างขวางในหมู่นักคิดและปัญญาชนฝรั่งเศส ในฤดูร้อนปี 1865 หลังจากอยู่ภายใต้การปกครองแบบใกล้เคียงเผด็จการของหลุยส์ นโปเลียน โบนาปาร์ต (หรือหลุยส์ นโปเลียน ที่ 3) มาได้ 13 ปี เอดูอาร์ด เดอ ลาบูเลย์ นักประวัติศาสตร์คนสำคัญได้เป็นเจ้าภาพเลี้ยงอาหารค่ำในหมู่ปัญญาชนเสรีนิยม เพื่อเฉลิมฉลองชัยชนะในสงครามกลางเมืองของอเมริกันฝ่ายเหนือ

กล่าวสำหรับลาบูเลย์แล้ว ชัยชนะของฝ่ายเหนือในการธำรงไว้ซึ่งเสรีภาพของประชาชนเป็นเครื่องกระทบกระเทียบรัฐบาลฝรั่งเศสที่ย้อนกลับไปใช้ระบอบกษัตริย์อีกครั้งหลังการปฏิวัติฝรั่งเศสให้ต้องได้อาย เพราะหลุยส์ นโปเลียน โบนาปาร์ต นอกจากจะทำลายเสรีภาพของประชาชนฝรั่งเศสลงอย่างกว้างขวาง ทั้งการเซ็นเซอร์สื่อ ควบคุมการเลือกตั้ง รวมทั้งแก้รัฐธรรมนูญเพิ่มวาระในการดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีแบบไม่มีสิ้นสุดแล้ว ยังสถาปนาตัวเองขึ้นเป็นจักรพรรดินโปเลียน ที่ 3 อันเป็นการหยามหยันการปฏิวัติที่คนฝรั่งเศสต้องแลกมาด้วยเลือดเนื้อและชีวิตอย่างไม่แยแส

ในระหว่างที่มึนเมาด้วยบรั่นดีผสมกลิ่นควันจากซิการ์ตามแบบฉบับสุภาพบุรุษยุคที่ยังไม่เข้าใจว่าการสูบบุหรี่อาจก่อให้เกิดโรคมะเร็งปอดและผลกระทบข้างเคียงด้านสุขภาพอีกมากมาย เฟรเดริก โอกุสต์ บาร์โทลดิ ประติมากรชื่อดัง เสนอความคิดที่จะรณรงค์ให้ประชาชนมอบของขวัญอันยิ่งใหญ่สำหรับเสรีภาพใหม่ของสหรัฐอเมริกา อันเปรียบเสมือนการวิพากษ์วิจารณ์ความไร้เสรีภาพของประชาชนฝรั่งเศสแบบอ้อมๆ เมื่อที่ชุมนุมเห็นพ้อง ในเวลาต่อมา บาร์โทลดิได้พัฒนาความคิดไปสู่การก่อร่างสร้างอนุสาวรีย์ขนาดใหญ่ของเทพีโรมัน อันถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของเสรีภาพมาตั้งแต่ครั้งปฏิวัติฝรั่งเศสเมื่อปี 1789 แต่กว่าจะเริ่มลงมือก่อสร้างจริงในช่วงกลางทศวรรษ 1870 นโปเลียน ที่ 3 ก็ได้ถูกขับออกจากอำนาจและฝรั่งเศสได้กลับคืนสู่การปกครองแบบสาธารณรัฐประชาธิปไตยอีกครั้ง เทพีเสรีภาพของบาร์โทลดิในเวลานี้จึงสามารถเป็นสัญลักษณ์ของเสรีภาพทั้งในอเมริกาและในฝรั่งเศสบ้านเกิดของเธออย่างเต็มภาคภูมิ

การก่อสร้างเทพีเสรีภาพเป็นงานวิศวกรรมขนาดใหญ่ กุสตาฟ ไอเฟิล หัวหน้าทีมวิศวกรของบาร์โทลดิได้ทดลองใช้โครงเหล็กขึ้นรูปเป็นโครงสร้างของอนุสาวรีย์ จากประสบการณ์นี้

ทำให้เขาสามารถพัฒนาจนนำไปสู่การออกแบบก่อสร้างหอคอยเหล็กซึ่งให้ชื่อตามเขาว่า ไอเฟิล ขึ้นได้ในปี 1889 อันตรงกับช่วงเวลาครบรอบ 100 ปีของการปฏิวัติฝรั่งเศส และหอไอเฟิลได้กลายเป็นสิ่งก่อสร้างที่สูงที่สุดในโลกในยุคนั้น โดยมีความสูงถึง 1,063 ฟุต สูงกว่าตัวเทพีเสรีภาพถึง 7 เท่า

เทพีเสรีภาพเมื่อสร้างเสร็จมีความสูงราว 151 ฟุต โดยเงินทุนที่ใช้มาจากการบริจาคของประชาชน การออกสลากกินแบ่ง รวมทั้งการหาทุนจากการแสดงในแวดวงบันเทิงของฝรั่งเศส แต่ตามข้อตกลง อเมริกาต้องเป็นผู้รับผิดชอบในการสร้างฐานของอนุสาวรีย์ เมื่อการระดมทุนในสหรัฐดำเนินไปอย่างล่าช้า โจเซฟ พูลิตเซอร์ นักหนังสือพิมพ์คนสำคัญผู้ก่อตั้งรางวัลพูลิตเซอร์ ได้เขียนบทบรรณาธิการลงในหนังสือพิมพ์ เดอะ เวิรลด์ ของเขา กล่าววิพากษ์ชนชั้นสูงผู้ไม่เอาใจใส่ในการบริจาคและชนชั้นกลางผู้หวังจะพึ่งพาแต่ชนชั้นสูง การรณรงค์ของพูลิตเซอร์มีส่วนสำคัญยิ่งที่ทำให้เกิดการตื่นตัวและนำไปสู่การรวบรวมเงินทุนได้ในท้ายที่สุด

เมื่อฝรั่งเศสต้องส่งมอบเทพีเสรีภาพแก่อเมริกาในปี 1885 ด้วยความคิดถึงและโหยหา เทพีเสรีภาพขนาดเล็กกว่าอีกหลายชิ้นได้ถูกสร้างขึ้น โดยสองชิ้นยังคงอยู่ในกรุงปารีส อาจจะเป็นด้วยความคิดถึงนี้เองที่ทำให้นักท่องเที่ยวฝรั่งเศสติดอันดับต้นๆ ของกลุ่มคนที่เดินทางไปเยี่ยมชมอนุสาวรีย์เทพีเสรีภาพในสหรัฐอเมริกา อนุสาวรีย์ที่เคยเป็นสัญลักษณ์ของการเดินทางมาถึงโลกใหม่ ในอีกด้านหนึ่งจึงผูกพันเกี่ยวข้องกับการต่อสู้และความซับซ้อนแห่งการได้มาซึ่งเสรีภาพของชาวฝรั่งเศสอย่างแยบยล

แม้ฝรั่งเศสจะโหยหาเสรีภาพมาตลอดระยะเวลาหลายร้อยปีในประวัติศาสตร์ แต่นั่นอาจจะเป็นเพียงเสรีภาพที่จำกัดเฉพาะในหมู่ตน เพราะในเวลาเพียง 8 ปีหลังส่งมอบเทพีเสรีภาพให้กับอเมริกา ฝรั่งเศสกลับส่งเรือปืนแอ็งกองสตองต์และเรือโกแมตมาจอดทอดสมอที่หน้าสถานทูตฝรั่งเศสในกรุงเทพฯ เพื่อใช้บีบบังคับให้สยามยกดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงให้ เมื่อสยามจำต้องตัดอวัยวะเพื่อรักษาชีวิต ตัดพื้นที่เพื่อรักษาเอกราชของชาติ ฝรั่งเศสกลับรุกคืบด้วยการขอดินแดนฝั่งขวาของแม่น้ำโขงเพิ่ม รวมทั้งถือโอกาสยึดเมืองตราดต่อเพื่อแลกกับพระตะบอง เสียมเรียบ และศรีโสภณ ซึ่งอยู่ในเขตกัมพูชาในปัจจุบัน ด้วยสนธิสัญญาที่ไม่เป็นธรรมทำให้เกิดข้อขัดแย้งที่แฝงฝังไว้ ณ พื้นที่ชายขอบ ยิ่งเมื่อกัมพูชาประกาศเอกราชหลังฝรั่งเศสพ่ายแพ้ในสงครามอินโดจีน พื้นที่ที่เคยเหลื่อมล้ำแต่ใช้ประโยชน์ร่วมกันได้ระหว่างสองเชื้อชาติก็กลับกลายเป็นปัญหา เมื่อเส้นพรมแดนถูกแบ่งขึ้นตามพิกัดของงานแผนที่ยุคใหม่โดยมีฝรั่งเศสซึ่งมีอำนาจเหนือกว่าเป็นผู้กำหนดเอาตามชอบใจ

เมื่อฝรั่งเศสละทิ้งอาณานิคมกลับไปฟื้นฟูประเทศตนเองหลังถูกเยอรมนียึดครองในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 คนในอดีตอาณานิคมจึงต้องเผชิญหน้ากับของขวัญทางประวัติศาสตร์ที่ฝรั่งเศสได้มอบไว้ให้ ณ ดินแดนห่างไกลหลายพันไมล์จากอนุสาวรีย์เทพีเสรีภาพและหอไอเฟิล ยิ่งเมื่อแนวคิดชาตินิยมถูกปลุกขึ้นเพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการต่อสู้ทางการเมือง จินตนาการในการแก้ปัญหาจึงเหือดแห้ง ความคิดสร้างสรรค์ในการหาทางออกร่วมกันยิ่งหดหาย ของขวัญที่ฝรั่งเศสมอบไว้ให้ประเทศตะวันออกไกลจึงกลายเป็นปมปริศนา เป็นระเบิดเวลา ที่ชนชาติซึ่งเคยรุ่มรวยด้วยปัญญาจนสะท้อนออกมาเป็นงานสถาปัตยกรรมยิ่งใหญ่ ทั้งนครวัด สุโขทัย อยุธยา และปราสาทพระวิหาร จำเป็นต้องแก้ปมถอดสลักอย่างเบามือ โดยการใช้จินตนาการและความคิดสร้างสรรค์เป็นธงนำ เพราะธงนี้เป็นธงเดียวที่ทุกชาติสามารถใช้ร่วมกัน ไม่ว่าชาตินั้นจะมีธงสีใด แม้ฝรั่งเศสซึ่งเคยรุ่งเรืองในอดีตและเป็นผู้ผูกปมไว้ ก็เคยได้ใช้เมื่อจำเป็นต้องจัดการกับเรื่องที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของประเทศ นั่นคือ เรื่องเสรีภาพ

คำตอบในการแก้ปัญหาจึงแฝงไว้ในดวงตาอันนิ่งสงบของนางผู้ยืนถือคบไฟอยู่ ณ เกาะห่างไกลนั้นเอง